Türk
yapılarında heykel kabartmalarının yerini alan bu küçük süs evler,
yapının en görünür bir yerine konur, bu oyuncak yapı oya ve dantel gibi
işlenirdi. Eskiden duvarlarda görülen bu küçük kabartma yapılar büyük
yapının küçük bir örneği, planı sanılırdı. Halbuki yapı ile ilişiği
olmayan bu güzel motiflerin Türk
Sanatı’na mahsus bir hayal mimarisi olduğu unutulmamalıdır.
Kuş evleri, Türklerin hayvanlara, özellikle kuşlara verdikleri değer ve önemin simgesi.
Osmanlı
döneminde hayvanların bakımı ve korunması için birçok vakıf faaliyet
gösteriyordu. Soğuk kış günlerinde kuşların beslenmesi, hasta
leyleklerin bakım ve tedavisi, hayvanlara gıda ve su verilmesi için
kurulan vakıflardı bunlar. Kırlangıçların yuva yaptıkları evleri
yangından koruduğu, kumruların aşıkları bir arada tuttuğu gibi
inançların da belki etkisi vardır kuş evlerinin çoğalmasında. Ya
kuşların koro halinde yaptıkları müzik… Bir minik serçenin, sakanın,
kırlangıcın ev halkına “uyanın, güneş doğdu, sabah oldu” diye
seslenişi… İşte insanın içini ısıtan bu cıvıltılar da bir sebepti
insana kuş evini yaptıran…
İnsanoğlunun en güzel tasarımlarından
olan kuş evleri, ‘merhamet’ ve ‘sevgi’ gibi yüce duyguları sembolize
etmekle beraber, dönemin mimarisini, o kuş evini yaptıranın zevkini,
inceliğini de yansıtıyordu.
Geçmişte mimarimizin tatlı bir
ayrıntısı olan ve ülkemizde ancak birkaç numunesi bulunan kuş evleri
günümüzde tamamen unutulmaya yüz tutmuş durumda. “Kuş evi” denildiğinde
bir çoğunun zihninde çok fazla bir gayrete gerek duyulmadan yapılmış
alâlade bir kuş yuvası canlanabilir. Ancak gerçekte hiç de öyle
değildir. Her biri ince bir zevk ürünü olan ve sadece yaşamak için
değil de, mimarların sanat kabiliyetlerini göstermek için yaptıkları
saray ya da köşklere benzetebiliriz. Belki de bu yüzden kuş evlerine
‘Kuş köşkü’ ya da ‘Kuş sarayı’ da denilmektedir.
Kuş evleri,
kuşları dışarıdan gelebilecek tehlikelere karşı korumak, yapıları da
kuşların verebileceği zararlardan korumak, hem de Allah’ın yaratmış
olduğu bu nazik yapıdaki hayvanlara hizmette bulunarak “sevaba nail
olma” düşüncesiyle yapılmıştır. Güzel ötüşleriyle bulundukları yeri
cennetten bir köşe haline getiren, aynı zamanda cennette bulunan birkaç
hayvandan biri oluşundan dolayı kuşlara bizim kültürümüzde ayrı bir
ihtimam gösterilmiştir.
13. asırdan itibaren 19. asrın sonlarına kadar hemen hemen
Osmanlı
Devleti’nin ömrü boyunca camiler, medreseler, sıbyan mektebleri,
şifahaneler, kütüphaneler, darphaneler, maksimler, iskeleler, köprüler
gibi resmi binalarla, türbeler, hanlar, hamamlar ve evlerin
duvarlarında geleneksel mimarlığın sevimli bir ayrıntısı olarak yer
almışlar. Boyalı, oymalı küçük tahta yuvalar biçiminde ağaç dallarına
asılanları da yapılmış, ama kuş evlerinin ahşap numuneleri yangınlar,
istimlâklar, yıkımlar yüzünden günümüze kadar ulaşamamıştır.
Ne
var ki artık, ecdadın gönül inceliğinin ve merhametinin tezahürü olan
bu kuş evlerine, mimarimizde hiç rastlayamıyoruz. Şehirlerimizden
kuşlar yavaş yavaş göç etmeye başladı. Bizim duyarsızlığımız ve
sevgisizliğimiz karşısında.
